De geschiedenis van Ierland

De geschiedenis van Ierland is bepaald door twee dingen: het eiland is klein en het ligt naast een veel grotere buur. Vrijwel alles wat er de afgelopen achthonderd jaar gebeurd is, heeft met die verhouding te maken, en de gevolgen zijn nog altijd zichtbaar in de grens die dwars over het eiland loopt. Wie de plekken die je onderweg bezoekt wil begrijpen, van een kloosterruïne in een weiland tot een muurschildering in Belfast, heeft aan die grote lijn genoeg. Hieronder staat het verhaal in hoofdstukken, van de grafheuvels die ouder zijn dan de piramides tot het akkoord dat in 1998 een einde maakte aan dertig jaar geweld.

Voor de geschiedschrijving

De oudste sporen van bewoning op het eiland zijn ongeveer tienduizend jaar oud en stammen uit de tijd dat de ijskappen zich terugtrokken. Rond 4000 voor Christus kwamen de eerste boeren, en die lieten bouwwerken achter die tot de indrukwekkendste van Europa horen. De grafheuvel van Newgrange in de Boyne-vallei dateert van ongeveer 3200 voor Christus en is daarmee ouder dan Stonehenge en ouder dan de piramides van Gizeh. De ingang is zo gebouwd dat de zon rond de kortste dag van het jaar precies de grafkamer in schijnt, wat betekent dat de bouwers de baan van de zon nauwkeurig kenden. In de eeuwen voor onze jaartelling kwam de Keltische cultuur naar Ierland, met de taal die de voorloper is van het huidige Iers. Lang werd aangenomen dat dat gepaard ging met een invasie; tegenwoordig denken archeologen eerder aan een geleidelijke overname van taal en gebruiken. De Romeinen zijn nooit gekomen. Ierland is daarmee een van de weinige delen van West-Europa waar de Romeinse tijd overgeslagen is, en dat verklaart waarom de oude Keltische structuren er zo lang zijn blijven bestaan.

Heiligen, geleerden en Vikingen

In de vijfde eeuw kwam het christendom, en de naam die daaraan verbonden is, is die van Sint Patrick. Hij kwam uit Romeins Brittannië en werd als tiener door slavenhalers naar Ierland meegenomen; hij ontsnapte en keerde later als missionaris terug. Wat volgde is opmerkelijk: terwijl op het vasteland het Romeinse Rijk uiteenviel, werden de Ierse kloosters centra van geleerdheid waar Latijnse en Griekse teksten werden overgeschreven die elders verloren gingen. Ierland heette in die eeuwen het eiland van heiligen en geleerden. Het Book of Kells, dat nu in Trinity College in Dublin ligt, komt uit die traditie en dateert van rond het jaar 800. Vanaf 795 kwamen de Vikingen. Ze plunderden eerst de kloosters, wat verklaart waarom er bij zoveel Ierse kerkruïnes een ronde toren staat waarvan de ingang meters boven de grond zit. Later vestigden ze zich, en de belangrijkste Ierse steden zijn door hen gesticht: Dublin, Waterford, Wexford, Cork en Limerick zijn allemaal Vikingnederzettingen. In 1014 werden ze bij Clontarf verslagen door de Ierse hoge koning Brian Boru, die zelf in de slag omkwam.

Een middeleeuwse kerk van grijze natuursteen in een Ierse stad
Het interieur van een Ierse kerk met zuilen en gewelven

De Engelse greep en de plantations

In 1169 landden Normandische ridders in het zuidoosten, op verzoek van een verdreven Ierse koning die hulp zocht. Ze bleven, en twee jaar later kwam de Engelse koning Hendrik II zelf om zijn gezag te vestigen. Daarmee begon een verhouding die achthonderd jaar zou duren. Aanvankelijk stelde het Engelse gezag weinig voor buiten een gebied rond Dublin dat de Pale heette, en de uitdrukking beyond the pale komt daar vandaan. Dat veranderde in de zestiende en zeventiende eeuw. Na de reformatie werd Engeland protestants terwijl Ierland katholiek bleef, en het conflict kreeg daarmee een godsdienstige dimensie die het daarvoor niet had. De Engelse kroon begon met plantations: Ierse gronden werden geconfisqueerd en aan protestantse kolonisten uit Engeland en Schotland gegeven. Dat gebeurde het grondigst in Ulster, vanaf 1609, en daar ligt de directe oorsprong van de tweedeling die er nu nog is. Oliver Cromwell voerde tussen 1649 en 1653 een veldtocht die door zijn hardheid in het Ierse geheugen gegrift staat, en de strafwetten die daarna volgden sloten katholieken uit van grondbezit, onderwijs en openbare functies.

De kantelen van een Iers kasteel, gezien van onderaf
De ruine van een classicistisch landhuis met zuilen in Ierland

De Grote Hongersnood

De grootste breuk in de Ierse geschiedenis is de hongersnood van 1845 tot 1852, in het Iers An Gorta Mór. De aardappel was voor het armste deel van de bevolking vrijwel het enige voedsel geworden, en toen de aardappelziekte in september 1845 toesloeg viel de oogst jaar na jaar weg. In 1846 ging driekwart van de opbrengst verloren. Wat de ramp zo bitter maakt is dat er in diezelfde jaren graan, vee en boter uit Ierland werden uitgevoerd, en dat de Britse regering de hulpverlening ondergeschikt maakte aan haar economische overtuigingen. De cijfers zijn moeilijk te bevatten. Ierland telde in 1845 ongeveer achteneenhalf miljoen inwoners. Ongeveer een miljoen mensen kwamen om en meer dan een miljoen vertrokken, vooral naar de Verenigde Staten, Canada en Australië. Bij de telling van 1851 waren er nog zes en een half miljoen inwoners over, en de bevolking bleef daarna dalen tot ver in de twintigste eeuw. Ierland is een van de weinige landen ter wereld die vandaag minder inwoners hebben dan tweehonderd jaar geleden. De emigratie uit die tijd verklaart waarom tientallen miljoenen Amerikaanse en Australische families Ierse wortels hebben.

De bronzen beelden van het Famine Memorial aan de Liffey in Dublin

Onafhankelijkheid en deling

Op paasmaandag 1916 bezette een groep opstandelingen het hoofdpostkantoor aan O’Connell Street in Dublin en riep de republiek uit. De Paasopstand werd binnen een week neergeslagen en had aanvankelijk weinig steun onder de bevolking, maar toen de Britten vijftien leiders executeerden in Kilmainham Gaol sloeg de stemming om. Bij de verkiezingen van 1918 won Sinn Féin overtuigend, waarna een onafhankelijkheidsoorlog volgde die duurde tot 1921. Het verdrag van december 1921 leverde de Ierse Vrijstaat op, die in 1922 werd opgericht. Zes van de negen graafschappen van Ulster bleven bij het Verenigd Koninkrijk, en dat is de grens die er nu nog ligt. Over dat verdrag brak in Ierland zelf een burgeroorlog uit tussen voor- en tegenstanders, die tot 1923 duurde en waarvan de politieke breuklijn tot op de dag van vandaag in het Ierse partijenlandschap terug te zien is. In 1949 werd het land formeel een republiek en trad het uit het Britse Gemenebest. In 1973 traden Ierland en het Verenigd Koninkrijk samen toe tot de Europese Economische Gemeenschap.

The Troubles en het Goedevrijdagakkoord

In Noord-Ierland vormden de protestanten een meerderheid en de katholieken een achtergestelde minderheid. Toen daar eind jaren zestig een burgerrechtenbeweging tegen opstond, liep dat uit op geweld dat dertig jaar zou duren en dat in Ierland met het understatement The Troubles wordt aangeduid. Republikeinse en loyalistische paramilitairen en het Britse leger stonden tegenover elkaar. Er kwamen meer dan drieduizendvijfhonderd mensen om, van wie ongeveer de helft burgers die niets met een van de partijen te maken hadden. Op 10 april 1998 werd het Goedevrijdagakkoord gesloten, dat in beide delen van het eiland bij referendum werd goedgekeurd. Het regelde een bestuur waarin unionisten en nationalisten samen de macht delen, het beginsel dat de status van Noord-Ierland alleen met instemming van de bevolking kan veranderen, de ontwapening van de paramilitairen en de hervorming van de politie. De grens verdween in de praktijk. Dat laatste kwam onder druk te staan door de brexit, waarna in 2023 met het Windsor-kader een regeling werd getroffen om de grens open te houden en tegelijk de Europese interne markt te beschermen.

Een muurschildering in de Bogside in Derry, Noord-Ierland

Ierland vandaag

Het Ierland dat je nu bezoekt is in één generatie veranderd. Vanaf de jaren negentig groeide de economie zo hard dat het land de bijnaam Celtic Tiger kreeg, gedreven door lage vennootschapsbelasting en de komst van Amerikaanse technologie- en farmaciebedrijven. In 2008 klapte die groei hard in elkaar en moest het land worden gesteund, waarna het er sneller weer bovenop kwam dan vrijwel iedereen verwachtte. Voor het eerst in anderhalve eeuw komen er meer mensen naar Ierland dan er vertrekken. Ook maatschappelijk is er veel veranderd in een land dat lang door de katholieke kerk werd gedomineerd. In 2015 was Ierland het eerste land ter wereld dat het homohuwelijk bij volksstemming invoerde, en in 2018 werd bij referendum het abortusverbod uit de grondwet geschrapt. Beide uitslagen waren ruim, ook op het platteland. Wat gebleven is, is de omgang met bezoekers: dat mensen tijd nemen voor een praatje en dat een vraag om de weg makkelijk uitloopt op een gesprek van tien minuten. Meer over de gebruiken die daarbij horen staat op de pagina typisch Iers.

Veelgestelde vragen over de Ierse geschiedenis

  • Waarom is Ierland in tweeën gedeeld?

    Na de Ierse Onafhankelijkheidsoorlog werd het eiland in 1921 gesplitst. De zes overwegend protestantse graafschappen in het noordoosten bleven bij het Verenigd Koninkrijk, de overige zesentwintig werden de Ierse Vrijstaat en later de Republiek Ierland. Die deling was het compromis waarmee de oorlog werd beëindigd en zij is nog altijd het onderwerp van politiek debat.

  • Wat was de Grote Hongersnood?

    De aardappelziekte die in 1845 toesloeg vernietigde jarenlang achtereen de oogst waar de armste helft van de bevolking volledig van afhankelijk was. Ongeveer een miljoen mensen kwamen om en nog eens een miljoen emigreerde. De bevolking daalde van ruim acht miljoen naar zo’n zes en een half miljoen in 1851 en heeft dat niveau nooit meer bereikt.

  • Wat waren The Troubles?

    Het conflict in Noord-Ierland dat eind jaren zestig begon en dertig jaar duurde, tussen unionisten die bij het Verenigd Koninkrijk wilden blijven en nationalisten die aansluiting bij de Republiek wilden. Er vielen ruim drieduizend vijfhonderd doden, van wie ongeveer de helft burgers. Het Goedevrijdagakkoord van 10 april 1998 maakte er grotendeels een einde aan.

  • Wie was Sint Patrick?

    Een christelijke missionaris uit de vijfde eeuw, waarschijnlijk geboren in Romeins Brittannië, die als tiener naar Ierland werd ontvoerd en er later terugkeerde om te prediken. Hij geldt als de belangrijkste beschermheilige van het land. Zijn feestdag, 17 maart, is uitgegroeid tot het nationale feest.

  • Wat deden de Vikingen in Ierland?

    Vanaf het eind van de achtste eeuw plunderden ze de kloosters en vanaf de negende eeuw vestigden ze zich permanent. Dublin, Waterford, Wexford, Cork en Limerick zijn allemaal als Vikingnederzetting begonnen. Hun invloed verdween niet met de veldslag bij Clontarf in 1014, maar ze gingen geleidelijk op in de Ierse samenleving.

  • Waarom emigreerden zoveel Ieren naar Amerika?

    De emigratie begon lang voor de hongersnood maar kreeg er een enorme impuls door. Armoede, pachtstelsel en gebrek aan werk dreven generaties naar de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Canada en Australië. Tientallen miljoenen mensen wereldwijd hebben Ierse voorouders, veel meer dan het eiland zelf ooit aan inwoners heeft gehad.

  • Wat was de Paasopstand?

    Een gewapende opstand in Dublin tijdens de paasdagen van 1916, waarbij rebellen het hoofdpostkantoor bezetten en de republiek uitriepen. De opstand werd binnen een week neergeslagen, maar de executie van de leiders zorgde voor een omslag in de publieke opinie en effende het pad naar de onafhankelijkheidsstrijd.

  • Is Ierland nu nog verdeeld?

    Politiek wel, maatschappelijk minder dan vroeger. De grens is open en onzichtbaar, en het Goedevrijdagakkoord regelt dat de inwoners van Noord-Ierland zowel Iers als Brits staatsburger kunnen zijn. In Belfast en Derry staan de scheidingsmuren tussen wijken er echter nog steeds.